Các lớp tiếng nói ở đây không xếp trên dưới mà chia nhau theo phạm vi: mỗi lớp giữ một tập tình huống mà ở đó nó tiện hơn các lớp khác. Vì không lớp nào đòi hết mọi tình huống, chúng không cạnh tranh trực tiếp — và đó là lý do nhiều lớp cùng tồn tại lâu dài.
Đây là cách đọc khác với cách quen thuộc. Quen thuộc là nghĩ rằng nhiều thứ tiếng thì phải có một thứ thắng. Trên khối đất đóng khung này, cái xảy ra không phải là thắng thua mà là phân việc.
Cái gì quyết định một lớp giữ phạm vi nào
Không phải bản thân lớp ấy, mà là quan hệ giữa hai điều: bao nhiêu người trong tầm gặp thường xuyên cùng dùng được lớp đó, và lớp đó có sẵn từ ngữ cho loại việc đang làm hay không.
Điều thứ nhất là điều kiện để nói được với ai đó. Điều thứ hai là điều kiện để nói cho tiện. Một lớp thoả cả hai trong một tình huống nào đó thì nó giữ tình huống ấy — không cần ai quyết định gì cả.
Phạm vi gần: điều kiện là sự thân thuộc
Trong phạm vi hẹp nhất, người nói và người nghe đã biết nhau, đã dùng chung một vốn từ cho những thứ quanh mình, và không cần ai khác hiểu.
Ở phạm vi này, lớp tiện nhất luôn là lớp có nhiều từ gọi tên cụ thể nhất cho môi trường tại chỗ: tên các loại cây, các dụng cụ, các món ăn, các cách làm. Một lớp khác có thể diễn đạt được cùng ý nhưng phải vòng vo, nên nó không cạnh tranh nổi ở đây.
Phạm vi vùng: điều kiện là người lạ trong cùng khu vực hiểu được
Ra khỏi vòng người quen nhưng vẫn trong một khu vực rộng, yêu cầu đổi: cần một lớp mà người chưa quen cũng dùng được. Lớp gần không còn đủ vì nó chỉ chung với một nhóm nhỏ.
Ở phạm vi này, cái quyết định là bán kính phủ. Lớp nào phủ được cả vùng thì lớp ấy giữ các tình huống ở chợ lớn, ở nơi làm việc, ở chỗ giao dịch. Nó không cần thân thuộc, nó cần rộng.
Phạm vi liên vùng: điều kiện là người từ nơi khác hẳn cũng hiểu
Khi người đối diện đến từ một vùng khác, cả lớp gần lẫn lớp vùng đều không chắc dùng được. Tình huống này đòi một lớp có phủ rộng hơn nữa, và thường là lớp mà cả hai bên đều học chứ không phải lớp mà bên nào lớn lên cùng.
Điểm đáng chú ý: lớp này thường ít thân thuộc hơn với cả hai bên, nhưng chính sự "không thuộc về ai" ấy lại làm nó tiện cho tình huống liên vùng. Đây là một ví dụ của việc tiện không đồng nghĩa với quen.
Vì sao ba phạm vi không gộp thành một
Giống hệt lý do sáu lớp bản đồ ở chuyên mục trước không gộp được: gộp thì phải chọn, mà chọn xong thì mất phần việc mà lớp bị bỏ đang làm.
Một lớp phủ rộng thì phải bỏ bớt từ ngữ gắn với từng chỗ, vì những từ ấy người ở nơi khác không hiểu. Một lớp giàu từ tại chỗ thì phủ hẹp. Hai yêu cầu kéo ngược nhau, nên không có lớp nào tối ưu cho cả ba phạm vi, và tình trạng nhiều lớp là kết quả chứ không phải sự dở dang.
Phạm vi thay đổi thì lớp cũng đổi theo
Khi một người chuyển chỗ, đi làm xa, hay đổi loại công việc, tập tình huống hằng ngày của họ đổi — và tỉ trọng các lớp trong một ngày đổi theo. Đây là phần biến thiên lớn nhất, và cũng là lý do mọi mô tả ở đây phải kèm tuỳ người, tuỳ nơi, đang thay đổi.
Điều ít đổi hơn là chính cơ chế: hễ có nhiều phạm vi khác loại thì sẽ có nhiều lớp. Phần bền vững nằm ở cơ chế, không nằm ở việc lớp nào đang được dùng nhiều hơn.
Vì sao một lớp có thể mạnh ở nơi này mà yếu ở nơi khác
Vì phạm vi phủ là chuyện địa lý chứ không phải chuyện bản thân lớp ấy. Cùng một lớp, ở chỗ mà nhiều người quanh đó dùng được thì nó giữ phạm vi rộng; ở chỗ ít người dùng được thì nó co lại chỉ còn vài tình huống.
Đây cũng là lý do không thể nói một câu chung cho cả khối đất. Cái đúng ở một vùng có thể sai ở vùng cách đó một quãng — đúng như bài về ranh giới là dải đã mô tả cho cảnh quan.
Đếm lớp trong một ngày thường
Có một cách quan sát đơn giản: trong một ngày, một người đi qua bao nhiêu tình huống cần lớp khác nhau? Mua đồ ở hàng quen là một; hỏi đường một người lạ là hai; nghe thông báo ở bến xe là ba; đọc một tờ hướng dẫn là bốn.
Con số ấy khác nhau rất nhiều tuỳ chỗ ở và tuỳ công việc. Nhưng ở đâu con số ấy lớn, ở đó số lớp cùng chạy cũng lớn — và hạ tầng ở đó sẽ phải gánh nhiều lớp, điều mà bài sau sẽ nói tới.
Vì sao cách đọc theo phạm vi tránh được nhận định về người
Đọc theo thứ bậc thì rất dễ trượt sang nhận xét về người dùng lớp này hay lớp kia. Đọc theo phạm vi thì không có chỗ cho nhận xét đó, vì mọi câu đều nói về tình huống chứ không nói về ai.
Đây không chỉ là chuyện thận trọng. Nó còn chính xác hơn: cùng một người dùng nhiều lớp trong một ngày, nên gán một người vào một lớp là mô tả sai ngay từ đầu.
Cái mà cách đọc này không trả lời
Nó không cho biết một giấy tờ cụ thể phải làm bằng gì, nộp ở đâu, hay chấp nhận dạng nào. Đó là câu hỏi về thủ tục, và nó thay đổi theo nơi và theo việc.
Những câu như vậy phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, và nếu liên quan tới công dân Việt Nam thì hỏi thêm cơ quan đại diện Việt Nam; việc có hậu quả pháp lý thì hỏi luật sư. Trang này dừng ở mô tả cách các lớp phân việc với nhau.
Cái gì quyết định một lớp giữ phạm vi nào?
Hai điều kiện: bao nhiêu người trong tầm gặp thường xuyên cùng dùng được lớp đó, và lớp đó có sẵn từ ngữ cho loại việc đang làm hay không — thoả cả hai thì lớp ấy giữ tình huống ấy.
Vì sao ba phạm vi không gộp được thành một lớp?
Vì lớp phủ rộng phải bỏ bớt từ ngữ gắn với từng chỗ, còn lớp giàu từ tại chỗ thì phủ hẹp; hai yêu cầu kéo ngược nhau nên không lớp nào tối ưu cho cả ba phạm vi.
Vì sao một lớp mạnh ở nơi này mà yếu ở nơi khác?
Vì phạm vi phủ là chuyện địa lý: ở chỗ nhiều người quanh đó dùng được thì lớp ấy giữ phạm vi rộng, ở chỗ ít người dùng được thì nó co lại còn vài tình huống.
Vì sao không nên gán một người vào một lớp?
Vì cùng một người đi qua nhiều phạm vi trong một ngày và dùng nhiều lớp khác nhau, nên gán một người vào một lớp là mô tả sai ngay từ đầu.
