Câu hỏi "ở đây nói tiếng gì" còn thiếu vế "trong phạm vi nào"

Hỏi "ở đây nói tiếng gì" thì gần như không ai trả lời được bằng một cái tên. Không phải vì câu hỏi khó, mà vì nó thiếu vế "trong phạm vi nào" — trên khối đất này nhiều lớp ngôn ngữ cùng chạy một lúc, trên cùng một người và cùng một mặt bằng, và mỗi lớp phụ trách một phạm vi dùng khác nhau.

Chuyên mục trước khép lại bằng hình ảnh những tấm phim trong suốt chồng lên nhau. Chuyên mục này là một bộ tấm phim khác đặt lên cùng khối đất ấy — và đây có lẽ là chỗ mà luật chồng lớp hiện ra sạch sẽ nhất, vì các lớp không nằm ở những chỗ khác nhau mà nằm chồng ngay tại một điểm.

Vì sao ngôn ngữ ở đây là ví dụ rõ nhất của chồng lớp

Với các lớp của chuyên mục trước — đất, nước, mưa — hai lớp chồng nhau thì vẫn là hai thứ ở hai tầng khác nhau của tự nhiên. Với ngôn ngữ, các lớp chồng lên nhau ngay bên trong một cuộc trò chuyện, thậm chí bên trong một câu.

Đó là chồng lớp ở dạng cô đặc nhất: không cần đi đâu, không cần nhìn bản đồ, chỉ cần đứng yên một chỗ và nghe là thấy nhiều lớp cùng chạy. Và cũng như mọi lớp khác trên khối đất này, không lớp nào xoá lớp nào — cái mới thêm vào chứ không thay thế.

Phạm vi dùng là gì

Phạm vi dùng là tập hợp những tình huống mà một lớp được dùng: ở nhà, ngoài chợ gần nhà, trong một cuộc họp có người từ nơi khác, trên giấy tờ, trên biển báo, trong một tin nhắn.

Mỗi phạm vi có yêu cầu riêng. Phạm vi trong nhà cần sự thân thuộc và không cần ai ngoài hiểu. Phạm vi liên vùng cần người lạ hiểu được ngay và không cần thân thuộc. Hai yêu cầu ấy khác nhau đến mức khó có một lớp nào làm tốt cả hai — nên trên thực tế có nhiều lớp.

Ba phạm vi chứ không phải ba bậc

Cách hình dung hay gặp là xếp các lớp thành bậc: tiếng "ở nhà" thấp, tiếng "chính thức" cao. Cách ấy không mô tả đúng cái đang diễn ra và cũng không dùng được để làm gì.

Mô tả đúng hơn là ba phạm vi nằm ngang nhau:

• Phạm vi gần — dùng với người quen, trong nhà và quanh nhà.
• Phạm vi vùng — dùng ở chợ lớn, ở nơi làm việc trong vùng, với người trong cùng một khu vực rộng.
• Phạm vi liên vùng — dùng khi người đối diện đến từ một vùng khác, hoặc khi cần một dạng viết mà người ở bất cứ đâu cũng đọc được.

Ba phạm vi này không xếp trên dưới mà xếp cạnh nhau, và một người có thể đi qua cả ba trong một buổi sáng mà không coi đó là chuyện gì đặc biệt.

Vì sao không lớp nào biến mất

Đây chính là chỗ trục của cả trang áp vào. Trên một khối đất đóng khung, không có hướng nào để đẩy một lớp cũ ra ngoài. Lớp nào cũng còn một phạm vi mà nó làm tốt hơn các lớp khác, nên nó còn người dùng.

Một lớp chỉ biến mất nếu phạm vi của nó biến mất. Mà những phạm vi gần nhất — nói với người trong nhà, gọi tên những thứ quanh mình — thì không biến mất. Vì vậy số lớp có xu hướng tăng theo thời gian chứ ít khi giảm: thêm một phạm vi mới thì thêm một lớp, còn các lớp cũ vẫn ở nguyên chỗ của chúng.

Chữ viết là một lớp riêng, không trùng lớp tiếng nói

Đây là điểm dễ bỏ sót nhất. Tiếng nói và chữ viết là hai lớp khác nhau, và ranh giới của chúng không trùng nhau — đúng như các lớp trong chuyên mục trước.

Một tiếng nói có thể được ghi bằng nhiều hệ chữ khác nhau tuỳ nơi và tuỳ việc. Ngược lại, một hệ chữ có thể ghi được nhiều tiếng nói khác nhau. Nghĩa là biết một người nói tiếng nào chưa cho biết họ đọc và viết bằng hệ chữ nào, và ngược lại.

Vì sao sự lệch ấy quan trọng trong thực tế

Vì phần lớn hạ tầng thông tin là hạ tầng chữ viết chứ không phải tiếng nói: biển báo, nhãn hàng, biểu mẫu, màn hình. Ai làm ra những thứ ấy phải chọn hệ chữ, và lựa chọn đó không tự động suy ra từ việc người quanh đó nói tiếng gì.

Đó là lý do ở nhiều nơi một tấm biển có nhiều dòng: không phải để trang trí mà vì nó phải phục vụ nhiều lớp cùng lúc. Đếm số dòng trên một tấm biển là một cách rất trực tiếp để đếm số lớp đang cùng chạy tại chỗ đó.

Chuyển lớp giữa câu là chuyện bình thường

Người quen dùng nhiều lớp thường chuyển qua lại ngay trong một câu: phần này ở lớp gần, phần kia ở lớp liên vùng, tuỳ theo chỗ nào có sẵn từ tiện hơn.

Với người chỉ quen một lớp, việc ấy nghe như sự thiếu sót. Nhìn theo phạm vi thì nó là chuyện khác hẳn: người nói đang chọn công cụ theo việc, y như người thợ đổi dụng cụ giữa chừng. Tuỳ người, tuỳ nơi, và đang thay đổi — nhưng cơ chế là chọn theo phạm vi chứ không phải quên mất lớp nào.

Người mới tới nên hỏi gì

Thay vì hỏi "ở đây nói tiếng gì", ba câu sau cho thông tin dùng được ngay:

• Ở chỗ mình sắp tới, lớp nào được dùng cho việc mình cần làm?
• Giấy tờ và biển báo ở đó dùng hệ chữ nào?
• Nếu mình chỉ dùng được một lớp, thì phạm vi nào sẽ khó nhất?

Câu thứ ba là câu hữu ích nhất vì nó chỉ ra chỗ cần chuẩn bị. Và cần nói rõ: đây là câu hỏi về tiện lợi trong sinh hoạt, không phải câu hỏi về giấy tờ. Mọi việc liên quan tới thủ tục, thẩm quyền hay hậu quả pháp lý đều phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, và hỏi luật sư nếu là việc pháp lý thật.

Điều chuyên mục này cố ý không làm

Chuyên mục này mô tả cách các lớp được tổ chức và cách hạ tầng gánh chúng. Nó không xếp hạng lớp nào, không nói lớp nào quan trọng hơn, không đưa con số, và không gắn một lớp với một nhóm người nào.

Lý do không phải là né tránh mà là vì những chuyện ấy không thuộc loại mà một trang mô tả không gian có thể nói đúng. Cái quan sát được là hạ tầng: biển có mấy dòng, biểu mẫu in bằng hệ chữ nào, bàn phím gõ được gì. Cái không quan sát được thì không suy đoán.

Cách đọc các bài còn lại của chuyên mục

Năm bài tiếp theo đi lần lượt: các lớp tiếng nói phân theo phạm vi ra sao; chữ viết là lớp riêng như thế nào; hạ tầng phải gánh nhiều lớp thì hiện ra ở đâu; chuyển lớp trong một cuộc trò chuyện là chuyện gì; và bài cuối gộp lại bằng một việc làm được trên một tờ giấy.

Câu hỏi giữ nguyên ở mọi bài, đúng câu hỏi của cả trang: cái này có mấy lớp đang cùng chạy một lúc?